“Kaç kere söyledim, hâlâ yapmıyor!”,”Benimle hiç konuşmuyor.”, “Sanki beni hiç duymuyor.”
Ebeveynlerin çocuklarıyla günlük yaşamda en sık karşılaştığı durumlardan bazıları bunlardır. Özellikle okul öncesi dönemde çocukların söylenenleri yerine getirmemesi, itiraz etmesi, sürekli soru sorması ya da kendilerini ifade etmekte zorlanması ebeveynler için zaman zaman yorucu olabilir. Böyle anlarda kendimize şu soruyu sormak önemlidir: Çocuğumuz gerçekten bizi dinlemiyor mu, yoksa biz onun anlatmaya çalıştıklarını duymakta zorlanıyor muyuz?
Çünkü çocuklarla etkili iletişim kurmak, yalnızca onlara ne söyleyeceğimizi bilmekten ibaret değildir. Aynı zamanda onların ne hissettiğini, neye ihtiyaç duyduğunu ve davranışlarıyla bize ne anlatmaya çalıştığını anlayabilmeyi de gerektirir.
Çocuklar Her Zaman Sözcüklerle Konuşmayabilir
Yetişkinler çoğu zaman duygu ve düşüncelerini sözcüklerle ifade edebilirken çocuklar, özellikle erken çocukluk döneminde, kendilerini anlatmak için farklı yollar kullanırlar. Bazen ağlayarak, bazen öfkelenerek, bazen inatlaşarak, bazen de sessizleşerek iç dünyalarından bize mesajlar verirler.
Örneğin oyun oynamayı bırakmak istemeyen bir çocuk, yalnızca ebeveyninin isteğine karşı geliyor olmayabilir. Oyununu yarıda bırakmanın yarattığı hayal kırıklığını yaşıyor, yaptığı işe devam etmek istiyor ya da bir etkinlikten diğerine geçmekte zorlanıyor olabilir.
Benzer şekilde, kendisine soru sorulduğunda cevap vermeyen bir çocuk her zaman iletişim kurmak istemediği için sessiz kalmaz. Bazen duygularını nasıl ifade edeceğini bilemez, bazen düşünmek için zamana ihtiyaç duyar.
Bu nedenle çocukların davranışlarını yalnızca değiştirilmesi gereken davranışlar olarak görmek yerine, bu davranışların arkasındaki duygusal ihtiyaçları anlamaya çalışmak önemlidir.
Anlaşılmak, Çocuğun En Temel İhtiyaçlarından Biridir
Çocuklar için anlaşılmak, kendilerini güvende hissetmelerinin ve ebeveynleriyle sağlıklı bir bağ kurmalarının önemli parçalarından biridir.
Bir çocuk üzüldüğünde hemen “Ağlama, bunda üzülecek ne var?” demek yerine, “Oyuncağın kırıldığı için çok üzüldün, değil mi?” diyebilmek; onun duygusunu fark ettiğimizi ve kabul ettiğimizi gösterir.
Burada önemli bir ayrım vardır: Çocuğun her isteğini yerine getirmek ile duygusunu anlamak aynı şey değildir.
Örneğin markette istediği oyuncağı alamadığı için ağlayan bir çocuğa, “Onu çok istediğini görüyorum. Şu an alamayacağız ama istemiş olmanı anlıyorum.” demek hem çocuğun duygusunu kabul eder hem de sınırı korur.
Çocuk, duygularının kabul edildiğini hissettiğinde zamanla duygularını daha sağlıklı ifade etmeyi ve zorlayıcı durumlarla baş etmeyi öğrenir.
Çocuğumuzla İletişim Kurarken Nelere Dikkat Etmeliyiz?
Etkili ebeveyn-çocuk iletişimi, büyük değişikliklerden çok günlük yaşamda kurulan küçük ama anlamlı temaslarla gelişir.
Göz hizasına inin.
Çocuğunuzla konuşurken onun fiziksel seviyesine inmek, göz teması kurmak ve dikkatini size yöneltmesine fırsat vermek iletişimi kolaylaştırabilir. Bu yaklaşım çocuğun kendisini daha fazla önemsenmiş hissetmesine yardımcı olur.
Önce dinleyin, sonra açıklayın.
Çocuğunuz bir sorun anlattığında hemen çözüm sunmak ya da öğüt vermek yerine onu dinlemeye çalışın. Bazen çocukların ihtiyacı çözüm bulmak değil, anlaşılmaktır. “Bana biraz daha anlatmak ister misin?” gibi açık uçlu sorularla kendisini ifade etmesini destekleyebilirsiniz.
Duygularını isimlendirmesine yardımcı olun.
Çocuklar her zaman ne hissettiklerini bilemeyebilirler. “Şu an kızgın gibisin”, “Sanırım arkadaşın oyuncağını aldığı için hayal kırıklığı yaşadın” gibi ifadeler, çocukların duygularını tanımasına ve anlamlandırmasına yardımcı olur.
Uzun açıklamalar yerine kısa ve anlaşılır cümleler kullanın.
Özellikle okul öncesi dönemde çocukların dikkat süreleri ve sözel bilgiyi işleme becerileri gelişim aşamasındadır. Bu nedenle uzun uyarılar yerine kısa, açık ve yaşına uygun ifadeler tercih edilmelidir.
Örneğin, “Kaç kere söyledim, artık odanı toplaman gerekiyor, her yer çok dağınık!” demek yerine “Şimdi oyuncaklarımızı kutuya koyalım.” demek daha anlaşılır olabilir.
Emir vermek yerine seçenek sunun.
Çocuklar bağımsızlaşma ve kendi kararlarını verme ihtiyacı duyarlar. Bu ihtiyacı desteklemek için sınırlar içerisinde seçim hakkı tanıyabiliriz.
“Şimdi giyiniyoruz!” demek yerine “Önce kırmızı kazağını mı, mavi kazağını mı giymek istersin?” diye sormak çocuğun sürece katılımını artırabilir.
Duyguları kabul edin, davranışlara sınır koyun.
Çocuğun öfkelenmesine izin vermek, vurmasına ya da zarar vermesine izin vermek anlamına gelmez. “Kızgın olabilirsin ama vuramazsın. İstersen bana neden kızdığını anlatabilirsin.” gibi ifadelerle hem duygusunu kabul edebilir hem de uygun davranışın sınırını gösterebiliriz.
Çocuğunuzla Kurduğunuz İletişim, Ona Kendisi Hakkında Ne Söyler?
Çocuklar, ebeveynleriyle kurdukları iletişim aracılığıyla kendilerine nasıl davranılması gerektiğini de öğrenirler. Dinlenen çocuk düşüncelerinin değerli olduğunu, duyguları kabul edilen çocuk ise hislerinin önemli olduğunu fark eder. Hataları karşısında desteklenen çocuk, hata yapmanın öğrenmenin doğal bir parçası olduğunu öğrenir.
Bu nedenle ebeveyn-çocuk iletişimi, çocuğun özgüvenini ve duygusal gelişimini doğrudan etkiler. Elbette hiçbir ebeveyn her zaman sabırlı ve sakin olamaz. Önemli olan, iletişimde zorlandığımız anları fark etmek ve gerektiğinde ilişkimizi onarabilmektir. Bazen “Az önce seni yeterince dinleyemedim, şimdi seni anlamak istiyorum.” diyebilmek bile çocukla kurulan bağı güçlendirir.
Bazen Çocuklarımızın İhtiyacı Daha Fazla Söz Değil, Daha Fazla Anlaşılmaktır.
Çocuklarla iletişim kurarken kendimize yalnızca “Beni dinliyor mu?” sorusunu değil, “Ben onu gerçekten dinliyor muyum?” sorusunu da sormalıyız.
Çünkü sağlıklı iletişim, çocuğun her söyleneni sorgulamadan yapması değil; kendisini ifade edebildiği, duygu ve düşüncelerinin önemsendiği, karşılıklı güvene dayalı bir ilişki kurabilmesidir.
Unutmayalım ki çocuklarımızla kurduğumuz iletişimde önemli olan yalnızca söylediklerimizin duyulması değil, onların da kendilerini duyurabildiklerini hissetmeleridir.
